یکی از گودریها توجه همه را جلب کرده به لوگوی «ستاد حقوق بشر قوه قضائیه» و آن چند حرف میخی پایینش.
احتمالا طراح آرم گوشه چشمی به منشور کوروش داشته و خواسته با گنجاندن این حروف مخاطب را یاد آن بیندازد.
اما چیزی که نوشته شده به خط میخی فارسی باستان است (کتیبه کوروش به خط میخی بابلی است) و خوانده میشود ensān (همان انسان) که عربی است.
به نظرم بهتر بود طراحش کمی بیشتر مطالعه یا مشورت میکرد.
سال شصت و هفت بود و ایرانِ تازه از جنگ درآمده هنوز کمی انقلابی و چپ بود و خیلی برایش قابل هضم نبود که معلمی برای امر مقدس تدریس پول هم بگیرد! تدریس خصوصی بود ولی خیلی رایج نبود و در عین حال هر روز رواجش بیشتر میشد و کمکم شاگردهای متوسط و زرنگ هم به جمع متقاضیان تدریس خصوصی میپیوستند و معلمها هم موقع جذب شاگرد و اعلام نرخ کمتر خجالت میکشیدند.
شنبه 8/ 11/ 67
ما شنبه بعد امتحان عربی داریم و بچهها به آقای آخوندزاده گفته بودند که اشکالاتشان را حل کند. آقای آخوندزاده هم استفاده یا سوءاستفاده کرد و گفت همین جمعه کسانی که دلشان میخواهد میتوانند به خانه من بیایند و من به آنها درس عربی بدهم و اشکالاتشان را برطرف کنم (نقشه خانه او در صفحه روبرو آمده است) آنهم از ساعت 9 تا 11 صبح چه کسانی میآیند؟
خیلی از بچهها دستشان را بالا گرفتند. او به کرمانی گفت که اسم آنها را بنویس. بعد از آن گفت که ساعتی 50 تومان میگیرم یعنی با خودتان 100 تومان بیاورید و دیگر هم خارج از کتاب چیزی نمیگویم. همه دستها بجز دست جعفرکرمانی آمد پایین!
نمیدانم ابتکار چه کسی بود که گفت توی هر بیغولهای میشود مدرسه تاسیس کرد؟
بعد از دورهی ابتدایی (61 تا 65) که به خوبی و خوشی در مدرسهای با حیاط و فضای سبز و سالن ورزش/اجتماعات و کلاسهای دلباز سپری شد، از اول راهنمایی خوردیم به تور این بیغوله-مدرسهها و از هفت سال راهنمایی و دبیرستان پنج سالش را جاهایی درس خواندم که آنقدر حیاط نداشتند که بشود یک دل سیر دزد و پلیس بازی کرد. کوچک بودن حیاط یک طرف، معمولا ساختمان یک خانهی قدیمی را کرده بودند مدرسه و وسط حیاط حوض کوچکی بود و شیر آبی و باغچهای و آن کنار هم ناظمی که نگران بود نکند بچهها به این موانع بخورند و طوریشان شود.
سال شصت و هفت هم مدرسهی تازهتاسیسمان در یک خانهی مسکونی دو طبقه بود. کلاس ما در پذیرایی طبقه دوم تشکیل میشد و اولها در پذیرایی طبقه اول (کلا دو کلاس بودیم). دفتر در اتاق خواب طبقه اول بود و اتاق خواب طبقه دوم هم نمیدانم چه کاربریای داشت؟ برای زنگهای ورزش یادم است با معلم ورزشمان میرفتیم حیاط یک مدرسهی دولتی یا گاهی هم یک زمین فوتبال خاکی همان دور و بر.
روز پنجشنبه 29 دی شصت و هفت، برای مدرسه یک میز پینگپنگ خریده بودند. ظاهرا همه 20 نفر کلاس قرار بوده زنگ ورزش را با همین میز سرگرم باشند.
پنجشنبه 29/ 10/ 67
امروز زنگ ورزش پینگپنگ بازی کردیم و میز آن را هم همین امروز آوردند و در این بازی یک نفر از اول دفتر و یک نفر از آخر با هم بازی میکردند و من با بابایی چاپلقی افتادم و 9 به 11 از او باختم.
این خاطره را از همان دفتر خاطرات شصت و هفت بخوانید و مخصوصا توجه کنید به نقش آقای پیکان قرمزی. من دو سه روز است که از دستش زندگی ندارم از بس که وقت و بیوقت یادش افتادهام و از خنده غش کردهام. یعنی اصلا درک نمیکنم این آدم از کجا پیدایش شده بود و با خودش چه فکر میکرد؟ حواستان باشد که زمستان 67 ما یک مشت بچهی 11-12 ساله بودهایم و اراک یکی از سختترین زمستانهایش را میگذرانده و در اخبار هواشناسی که آن سالها تازه راه افتاده بود، معمولا اراک با حدود 30 درجه زیر صفر سردترین جای ایران بود.
چهارشنبه 28/10/67
امروز زنگ اول هنر داشتیم و قرار بود که زنگ دوم به بازدید برویم و رفتیم اما چه بازدیدی!
اول از همه وقتی که به جلو کارخانه شمس رسیدیم [فکر میکنم کارخانه پتوبافی بود] نمیدانم دربانش به چه خاطر اجازه نداد که داخل شویم و ما هم برگشتیم. تا اینجا که مسئلهای نبود اما مسئله از اینجا شروع میشود که آقای حسامی [راننده مینیبوس سرویس مدرسهمان] خواست که میانبر بزند از قضا راه را اشتباهی رفت یعنی میبایست از یک جاده بالاتر میرفت از جاده پایین رفت و از جاده میانبر رفتن همان و بکسبات کردن هم همان البته ما دو بار بکسبات کردیم یکبار که به خیر گذشت و بچهها (البته بجز من) ماشین را هل دادند و ماشین هم رد شد اما بار دوم خدا به خیر بیاورد رفتیم داخل برفها و دیگر هم در نیامدیم.
مقداری که هل دادیم و ماشین حرکت نکرد بچهها کیفهایشان را برداشتند تا راه بیفتند و بروند ما هم دنبالشان رفتیم اما کسانی که جلو بودند برگشتند و گفتند که بیخود نیایید راه ندارد دوباره برگشتیم و شروع کردیم به هل دادن هی ماشین مقداری عقب و یا جلو میرفت و دوباره بکسبات میکرد (البته این اولها من برای خودم رفته بودم دنبال بازی میان برفها که گاهی تا نیم متر هم میرسید و هل نمیدادم)
یکبار معلم حرفه و فنمان که همراهمان بود همه بچهها را جمع کرد و همگی هل دادیم اما به این خاطر که ماشین در یک وضعیت بخصوصی قرار گرفته بود راه نمیافتاد و با یکی دو متر به عقب یا جلو میرفت و دوباره بکسبات میکرد یواش یواش بچهها خسته شدند البته در این بین دو مرد روستایی هم به کمکمان آمدند ولی کاری از پیش نرفت.
در همین اوقات که تعداد زیادی از بچهها دیگر هل نمیدادند و پراکنده شده بودند مردی با یک پیکان قرمز به کمکمان آمد. آقای حسامی هم زنجیر چرخ را بست و وقتی که آقای حسامی داشت زنجیر را میبست دیدم آن آقا یک زنجیر نسبتا کلفت همراه خود دارد و آنرا داخل جیبش گذاشت. همین مرد بداخلاق همه بچهها را جمع کرد (از جمله من) و در یک طرف ماشین که در گودالی شبیه به این گودال [شکل یک گودال را کشیدهام] مقداری به پایین رفته بود جمع کرد و گفت هل بدهید و هر کس هم که سستی میکرد یک یا دو ضربه زنجیر میخورد البته به من چیزی نخورد ولی برادران 2 و سهرابی 1 ضربه نوش جان کردند.
بگذریم با سختگیریهای این مرد و با زنجیر چرخ هم کاری از پیش نرفت که ماشین در حالت بکسبات ماند در نتیجه معلم حرفه و فن مان با چند تا از بچهها به سراغ مینیبوس رفتند [یعنی رفتند که یک مینیبوس دیگر گیر بیاورند] و اینطور که من فهمیدم گلستانی به پدرش زنگ زد و گفت که یک مینی بوس بیاورند.
قبل از اینکه مینیبوس بیاید بچهها آمدند و گفتند برویم سر جاده و ما هم با خوشحالی رفتیم که کیفهایمان را برداریم اما وقتی که وارد ماشین شدیم دیدیم که آنقدر ماشین کج است که ما با کفشهای برفی روی آن سر میخوریم در همین وقت فراهانی که میخواست از در ماشین بیرون برود پایش روی کف ماشین لیز خورد و با سر افتاد از ماشین بیرون حالا شانس آورد که زیرش برف بود و الا خدا میدانست که چه میشد.
خوب بالاخره به سر جاده رفتیم و بعد از مدتی ماشین هم آمد و من هم میدان ولیعصر از ماشین پیاده شدم و […]
در جریان اسکن کردن یادگاریهایم، برخوردم به یک جفت دفتر خاطرات مربوط به زمستان 67. یعنی از 26 دی 67 تا 4 فروردین 68.
از وقتی اول راهنمایی بودم (سال 66) به این طرف، جسته و گریخته خاطره مینوشتهام. میگویم جسته و گریخته یعنی دو-سه ماه منظم و مرتب هر روز مینوشتهام و مینوشتهام تا اینکه دفترم پر میشد. آنوقت سرِ شروع کردن دفتر جدید حس خودآزاریام گل میکرد و میگفتم باید حتما برای بالاتر بردن کیفیت دفتر خاطراتم فلان کارها را بکنم و آنقدر به خودم سخت میگرفتم که یکدفعه میبریدم و دو سه سالی نمینوشتم تا دوباره به صرافت بیفتم.
اولین دفترم که مربوط میشد به پاییز 66 و خیلی هم برایم عزیز بود، چند سالی است که گم شده و هر وقت یادش میافتم داغ دلم تازه میشود. اما این جفتی که تازه پیدا کردهام را اصلا نمیدانستم که وجود دارند و قاطی یادگاریهای دیگر ته یک کارتن خاک میخوردند برای خودشان.
دو سه روزی است که دارم این دفتر را میخوانم و هم از خنده غش و ضعف میکنم از بس موقعیتهایش عجیب و غریب است، هم نوستالژی میشوم از یاد آوردن دوران کودکی، هم حرصم میگیرد از دیدن این که چه بچهی ناسازگار و ننر و از زیر کار در-رو ای بودهام.
معمولا جملههایم با «امروز» شروع میشوند و فعلشان ماضی ساده است و خیلی خطی و بی آرایه و پیرایه روایت میکنند که فلان اتفاقها افتاد. بیشتر از مدرسه روایت کردهام اما همهاش مدرسه نیست. دعواهای دائمیام با همهی اطرافیانم را هم به همراه فحشهای مربوطه منعکس کردهام. حالا که نگاه میکنم میبینم با همه سر جنگ داشتهام؛ از برادرم محمد گرفته تا شبگرد محله و خانمی که میآمد کمک مادرم و معلم و مدیر و ناظم و همشاگردیها و هممحلیها و …. گهگاه به خبرهای مهم هم اشاره کردهام.
توی بعضی کوچهها خانهای هست که یکبار اگر دیده باشید، همیشه یادتان میماند. بقیهی خانههای کوچه را بنّا ساخته است و این یکی را معمار. معماری که میدانسته وظیفهی در و دیوار و پنجره فقط در بودن و دیوار بودن و پنجره بودن نیست. معماری که بلد بوده چطور در و دیوار و پنجره را کنار هم بچیند که چشم رهگذر را بگیرند و خودشان را بیزحمتی توی خاطرهاش ثبت کنند. فقط که بلد بودن نیست؛ معمار، سر ساختن آن خانه دلش را هم به کار داده و هنرش را هم خرج کرده و ….
بین همهی موزهها و گالریها و نمایشگاههای «بنّا ساز» که طبق فلان بخشنامه ساخته شدهاند تا مثلا فلان هدف فرهنگی را تحقق ببخشند یا در راستای نیل به اهداف مندرج در فلان بند فلان برنامه باشند، این موزهی مشاهیر فارس از آن موزههای «معمار ساز» است که یک بار اگر ببینید همیشه یادتان میماند و توی همان نگاه اول میفهمید که سازندگانش، هم اینکاره بودهاند و هم از دل مایه گذاشتهاند و ذوق و هنرشان را خرج ساختنش کردهاند.
موزه متعلق است به بنیاد فارس شناسی و در زیرزمین خانهی زینت الملک جا دارد. بضاعتش هم 57 مجسمهی مومی است در ابعاد طبیعی که به ترتیب تاریخ چیده شدهاند: از داریوش هخامنشی تا عباس دوران.
تندیسها را یک تیم 20 نفره به سرپرستی «حمید شانس» در سال 84 ساختهاند. اسم حمید شانس را این روزها در خبرهای فرهنگی زیاد میخوانم چون دو تا از مجسمههایش (شریعتی و صنیع خاتم) در جریان سرقتهای اخیر دزدیده شدهاند. (مثلا نگاه کنید به این مصاحبه: حمید شانس: این دزدیها یک جور ترور فرهنگی است)
بیشتر تندیسها مربوط به مشاهیر ملیاند که زادگاه یا خاستگاهشان فارس بوده است. به علاوه، تندیس آنهایی که در فارس حکومت یا زندگی کردهاند (شاه شجاع، کریمخان، لطفعلی خان، باباکوهی) یا خدمتی به فارس کردهاند (الله وردی خان به خاطر ساختن مدرسه خان) یا ضرری به فارس زدهاند (آقا محمد خان قاجار) هم در موزه پیدا میشود.
حافظ اما تندیس ندارد. به جایش دیوان حافظ و یک شمع را وسط فضایی نشانده اند و اطرافش را با خوشنویسی اشعار حافظ و نقشهای ابر و باد و مینیاتور تزئین کردهاند و اینجوری یک جور تقدس برای حافظ قائل شدهاند و او را یک سر و گردن بالاتر از بقیه مشاهیر فارس نشاندهاند. (عکس خوبی از این قسمت ندارم)
در همین زمینه:
صفحه این موزه در پایگاه بنیاد فارس شناسی (ظاهرا فقط 20 لینک اول را نمایش میدهد)
خانه زینت الملک یکی از خانههای تاریخی شیراز است بنا شده در دورهی قاجار در محلهی گود عربان (انتهای خیابان لطفعلی خان زند)، به فاصلهی یک کوچهی باریک از نارنجستان قوام. هر دو عمارت را علی محمد خان قوام الملک ساخته در سال 1290 قمری (میشود اواسط سلطنت ناصرالدین شاه).
ظاهرا رابطهی بین خانهی زینت الملک و نارنجستان قوام چیزی بیشتر از همسایگی و همصاحبی است. خانههای قاجاری معمولا دو حیاط دارند، یکی اندرونی برای سکونت اهل و عیال و یکی بیرونی برای رفت و آمد و مهمانی و حضور نامحرم. من دفعهی اول که نارنجستان ق وام را دیدم تعجب کردم که پس حیاط اندرونیاش کجاست و چرا یک حیاط بیشتر ندارد؟ با خودم فکر کردم که شاید مثلا سبک زندگی قوامها فرق میکرده است و فرنگیمآبتر بودهاند یا مثلا نارنجستان جای زندگی نبوده و فقط محل کار و تشریفات بوده یا اندرونیاش خراب شده و …. ولی قضیه این است که اندرونی نارنجستان، همین خانهی زینت الملک است، یعنی علی محمد خان قوامی به جای این که یک خانه با دو حیاط بسازد، دو خانهی مجاور هم ساخته هر کدام با یک حیاط، یکی به عنوان بیرونی و یکی اندرونی.
جایی خواندم که دو عمارت با یک راه زیرزمینی به هم وصل میشدهاند، یا هنوز هم میشوند؛ نمیدانم تا چه حد درست است.
خود ساختمان، یک عمارت اعیانی قاجاری است با کاشیکاریها و منبتکاریها و آینهکاریها و حجاریهای خیلی چشمنواز و دیدنی.
ظاهرا قبلا تزئینات سنگی بنا خیلی مفصلتر بوده است چون روی اتیکت خیلی از سنگهای موزهی سنگ فارس (همان هفتتنان) نوشته است: «محل کشف: شیراز خانه زینت الملک». مثلا این سنگ ازاره با نقش شیر:
الان عمارت در اختیار «بنیاد فارس شناسی» است و توی زیرزمیناش موزهای برپا است از خود خانه دیدنیتر. دربارهی این موزه به زودی مینویسم.
پیوندها:
ابتدایی که بودیم، من و برادرم یک دفتر داشتیم که تویش نوشتههای پشت ماشینهای باری را یادداشت میکردیم. گاهی به همراه مشخصات ظاهری ماشین و پلاکش و این که کجای ماشین چی نوشته، گاهی هم همینجوری خشک و خالی فقط خود عبارت را مینوشتیم. معمولا هم چیزی نوشته بودند در حد سلطان غم مادر و عشق من زلیخا و وطنم اهواز و یا ابوالفضل و از این جور چیزها. یکیمان (آن که نوبتش بود صندلی جلو بنشیند) نوشته را بلند میخواند و آن یکی توی دفتر مینوشت. غریبهای هم اگر توی ماشین بود معمولا تشویقمان میکرد که چقدر آسان و روان میخوانیم و چقدر دستمان به نوشتن تند است و ….
هیچ وقت یادم نمیرود آن روز را که رسیدیم به وانتی که پشتش نوشته بود «گویند سنگ لعل شود در مقام صبر/ آری شود و لیک به خون جگر شود»!
من توی زندگیام با خیلی واقعیتهای تلخ و هولناکی روبرو شدهام ولی هیچکدامشان به تلخی و هولناکی این نبوده که آن روز فهمیدم با همهی چهار کلاس سوادی که دارم و با معدل 20 و با آن همه احسنت و صد آفرینی که چپ و راست از معلمها میگرفتیم، هنوز هم جملههایی به زبان فارسی پیدا میشوند که نه تنها معنایشان را نمیفهمم، سهل است، از رو هم نمیتوانم بخوانمشان!
سالها بعد بود که فهمیدم «ولیک» یک کلمه نیست و «بخون» هم ربطی به خواندن ندارد!
پی نوشت: چه تصادفی! همین الان در گودر دیدم که گل آقا کتابی را معرفی کرده به نام «اتول نامه، فرهنگ ماشین نوشته ها در ایران»! نوشته سید جمال هادیان طبائی زواره. خودتان بخوانید: «ما که رسوای جهانیم غم عالم پشم است»