فارسی باستان Archive

درس دوم

در درس اول، سه سطر آغازین کتیبه داریوش در نقش رستم را دیدیم و با دانستن پنج ویژگی اصلی خط میخی فارسی باستان، یاد گرفتیم که چطور کلمه‌ها را در متن تشخیص بدهیم. از بین علامت‌های خط میخی هم با واژه‌جدا کن و چند حرف دیگر آشنا شدیم.

در این درس همان سه سطر را بیشتر بررسی می‌کنیم تا با حرف‌های بیشتری آشنا شویم و نکته‌هایی هم درباره سبک کتیبه‌های شاهان هخامنشی بیاموزیم.

نگاهی دقیق‌تر به سه سطر اول کتیبه داریوش

در تمرین‌های درس قبل قرار بود ببینید آیا کلمه‌ای هست که فقط از دو حرف آ (𐎠) و دال (𐎭) تشکیل شده باشد؟

کلمه 𐎠𐎭𐎠 اتفاقا خیلی راحت به چشم می‌آید! از یک طرف چون هشت میخ عمودی پشت سر هم دارد و از طرف دیگر چون سه بار در متن تکرار شده است. یکبار در سطر دوم و دو بار سطر سوم.

اولین فعل، اولین جمله‌ها

این کلمه که خوانده می‌شود «adā» یک فعل است به معنی «آفرید». مبحث افعال فارسی باستان خیلی مفصل و پیچیده است و در درس‌های یازدهم و دوازدهم اشاره‌ای به کلیاتش می‌کنیم.

فعلا همین که بدانیم 𐎠𐎭𐎠 یعنی چه و چطور خوانده می‌شود کافی است.

𐎲𐎥𐏐𐎺𐏀𐎼𐎣𐏐𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠𐏐𐏃𐎹𐏐𐎡𐎶
𐎠𐎶𐏐𐎲𐎢𐎷𐎡𐎶𐏐𐎠𐎭𐎠𐏐𐏃𐎹𐏐𐎠𐎺𐎶𐏐𐎠𐎿𐎶
𐎠𐎴𐎶𐏐𐎠𐎭𐎠𐏐𐏃𐎹𐏐𐎶𐎼𐎫𐎹𐎡𐎶𐏐𐎠𐎭𐎠𐏐𐏃

حالا اگر بیشتر به متن دقت کنیم، می‌بینیم که هر جا 𐎠𐎭𐎠 آمده است، دو یا سه کلمه قبلش 𐏃𐎹 آمده است. این کلمه از دو حرف ه (𐏃) و ی (𐎹) تشکیل شده و خوانده می‌شود hya. به معنی «او».

ساختار متن

با همین اطلاعات مختصری که داریم ساختار متن را می‌توانیم ببینیم: سه جمله پشت سر هم داریم بصورت «او … آفرید».

این «او» که یک چیزهایی را آفریده است کیست؟ قاعدتا این آفریننده در سطر اول، در سه کلمه اول کتیبه معرفی شده است! قبول دارید؟

برای این که ساختار متن بهتر به چشم بیاید بگذارید استثنائا اصل پنجم خط میخی را کنار بگذاریم و هر جمله را در یک خط بنویسیم:

𐎲𐎥𐏐𐎺𐏀𐎼𐎣𐏐𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠 (معرفی آفریننده)

𐏃𐎹𐏐𐎡𐎶𐎠𐎶𐏐𐎲𐎢𐎷𐎡𐎶𐏐𐎠𐎭𐎠 (او …را آفرید)
𐏃𐎹𐏐𐎠𐎺𐎶𐏐𐎠𐎿𐎶𐎠𐎴𐎶𐏐𐎠𐎭𐎠 (او …را آفرید)
𐏃𐎹𐏐𐎶𐎼𐎫𐎹𐎡𐎶𐏐𐎠𐎭𐎠 (او …را آفرید)

آفریننده وارد می‌شود!

سطر اول واژه سوم، واژه هفت حرفی که بلندترین واژه این چند خط نیز هست، نام آفریننده است. یک حرف (𐎠) دوبار تکرار شده. پس برای خواندن نام آفریننده باید شش علامت را بلد باشید که فعلا این سه تا را یاد گرفته‌ایم:

آ 𐎠
د 𐎭
م 𐎶

مطمئنم از وقتی که اسم آفریننده و آفریدن چیزها آمد همه‌تان مطمئن بودید که این کلمه اهورامزدا است! بله همینطور است ولی آنجوری که در فارسی باستان تلفظ می‌شده صدای ه نداشته. یعنی تقریبا «ائورمزدا» خوانده می‌شده است.

پس با سه حرف دیگر هم آشنا شدیم: صدای «او» 𐎢، حرف «ر» 𐎼 و حرف «ز» 𐏀.

پس اگر کسی پرسید که اهورامزدا به خط میخی چطور نوشته می‌شود جوابش این است که اینجوری: 𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠

تمرین

با کمک جدول زیر متن بالا را ترجمه کنید.

معنیواژه
آفرید𐎠𐎭𐎠
او𐏃𐎹
اهورامزدا 𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠
مرد (انسان) را 𐎶𐎼𐎫𐎹𐎡𐎶
آن (را) 𐎠𐎺𐎶
آسمان را 𐎠𐎿𐎶𐎠𐎴𐎶
بزرگ 𐎺𐏀𐎼𐎣
خدا 𐎲𐎥
این (را) 𐎡𐎶𐎠𐎶
زمین را 𐎲𐎢𐎷𐎡𐎶

درس بعد

در درس بعد همه حروف خط میخی را معرفی می‌کنیم و یاد می‌گیرید چطور هر کلمه‌ی دلخواه را به این خط بنویسید

لینک همه درس‌ها

برای آگاهی بیشتر

نامگذاری کتیبه‌ها

کتیبه‌ای که سه خط اولش را دیدید، اصطلاحا DNa نامیده می‌شود. در نام‌گذاری کتیبه‌ها حرف اول نام اختصاری شاه است (در اینجا D برای داریوش) حرف دوم محل قرار گرفتن یا کشف کتیبه (در اینجا N برای نقش رستم) و بعد اگر در یک محل چند کتیبه از یک شاه وجود داشته باشد کتیبه‌ها با حروف کوچک الفبا شماره‌گذاری می‌شوند.

در نقش رستم دو کتیبه از داریوش بزرگ نقر شده است که در متون زبان‌شناسی آن‌ها را DNa و DNb می‌نامیم.

متن کامل کتیبه

سایت لیویوس مرجع خوبی برای دسترسی به کتیبه‌های فارسی باستان و ترجمه آن‌ها است. این سایت را در قسمت منابع این خودآموز معرفی کرده‌ام.

خواندن خط میخی سایت لیویوس

متن کامل کتیبه DNa در سایت لیویوس

درس اول

خواندن خط میخی آسان است

بله! خواندن خط میخی آسان است. از ظاهرش نترسید.

البته اگر بخواهیم دقیقتر باشیم باید بگوییم «خط میخی فارسی باستان» ساده است. بعدا در این مورد بیشتر صحبت می‌کنیم ولی چندین خط میخی متفاوت برای زبان‌های باستانی گوناگون مانند ایلامی، اکدی، آشوری، هیتی و … وجود دارد. ما در این درس‌ها فقط به خط میخی فارسی باستان می‌پردازیم که از همه ساده‌تر است.

پنج ویژگی

قدم اول برای خواندن خط میخی فارسی باستان این است که این پنج ویژگی‌‌اش را بشناسیم:

  • از چپ به راست نوشته می‌شود
  • علامت‌هایش به هم نمی‌چسبند
  • علامت‌ها تغییر شکل نمی‌دهند
  • واژه‌ها با علامت 𐏐 (شبیه به یک میخ کج) از هم جدا می‌شوند
  • اگر همه‌ی یک کلمه در یک خط جا نشد بقیه‌اش در خط بعد نوشته می‌شود

یعنی اینطور فرض کنید که خط میخی هم شبیه خطوط لاتین است (چپ به راست با الفبای جدا) با این تفاوت که بین واژه‌ها به جای فاصله علامت 𐏐 می‌گذاریم و اگر کلمه‌ای بطور کامل در یک خط جا نشد لازم نیست آخر خط – بگذاریم، تا وقتی به 𐏐 نرسیده‌ایم هنوز ادامه‌ی کلمه قبلی است.

نگاهی دقیقتر به یک کتیبه

متن زیر، رونویسی سه خط اول کتیبه داریوش اول هخامنشی در نقش رستم است. واژه‌جداکن‌ها را قرمز کرده‌ام که چشم‌تان راحت‌تر بتواند کلمه‌ها را پیدا کند.
(اگر با موبایل این صفحه را می‌خوانید بهتر است صفحه را افقی کنید که وسط سطر نشکند)

𐎲𐎥𐏐𐎺𐏀𐎼𐎣𐏐𐎠𐎢𐎼𐎶𐏀𐎭𐎠𐏐𐏃𐎹𐏐𐎡𐎶
𐎠𐎶𐏐𐎲𐎢𐎷𐎡𐎶𐏐𐎠𐎭𐎠𐏐𐏃𐎹𐏐𐎠𐎺𐎶𐏐𐎠𐎿𐎶
𐎠𐎴𐎶𐏐𐎠𐎭𐎠𐏐𐏃𐎹𐏐𐎶𐎼𐎫𐎹𐎡𐎶𐏐𐎠𐎭𐎠𐏐𐏃

سه اصل اول می‌گویند که خط میخی از چپ به راست نوشته می‌شود و علامت‌هایش نه به هم می‌چسبند و نه تغییر شکل می‌دهند. پس علامت 𐎲 در منتهی‌الیه چپ سطر نخست، حرف اول کتیبه ما است. (بعدا می‌بینیم که حرف ب است)

اصل چهارم می‌گوید که واژه‌ها با 𐏐 از هم جدا می‌شوند. پس دو حرف سمت چپ خط اول با هم یک واژه دو حرفی درست می‌کنند: 𐎲𐎥

اما اصل پنجم. اصل پنجم می‌گفت که اگر همه یک کلمه در یک خط جا نشد بقیه‌اش در سطر بعد نوشته می‌شود. اینجا خط اول چهار کلمه کامل دارد و بعد کلمه پنجم فقط دو حرف اولش در سطر جا شده و دو حرف باقیمانده به سطر بعد رفته.

در رسم‌الخط‌های امروزی اگر چنین بلایی سر یک کلمه بیاید معمولا با گذاشتن یک خط فاصله در انتهای نیمه‌ی اولش به خواننده می‌گوییم که در خط بعد دنبال ادامه‌اش باشد ولی همینطور که می‌بینید در خواندن خط میخی به آخر خط رسیدن اهمیتی ندارد و خواننده تا وقتی به 𐏐 نرسیده واژه‌اش کامل نشده.

پس واژه پنجم سطر نخست 𐎡𐎶𐎠𐎶 است. این کلمه خوانده می‌شود: «ایمام» و معنی‌اش «این را» است. پس لابد می‌توانید حدس بزنید حرف میم در خط میخی چه شکلی است! بله 𐎶 م خوانده می‌شود.

وقتی شکل میم را بدانید حدس زدن «ای» و «آ» هم کاری ندارد، مگر نه؟!

تمرین

۱- این تکه کتیبه‌ای که دیدید چند کلمه دارد؟ چندتایش تکراری است؟

۲- همانطور که در خواندن کلمه‌ی 𐎡𐎶𐎠𐎶 دیدید، حرف صدادار آ در خط میخی 𐎠 است. حرف دال هم خیلی شبیه به آ ولی با یک میخ ایستاده کمتر نوشته می‌شود یعنی 𐎭. توی کتیبه‌ی بالا ببینید آیا می‌توانید کلمه‌ای پیدا کنید که فقط از این دو حرف ساخته شده باشد؟ چند بار تکرار شده؟ حدس می‌زنید چه نقشی در جمله داشته باشد؟

درس بعد

در درس بعد کمی بیشتر به همین تکه از کتیبه داریوش می‌پردازیم و می‌بینیم این چند خط مقدمه‌ای در ستایش آفرینش است که در ابتدای بسیاری از کتیبه‌های هخامنشی آمده است. با چند حرف دیگر هم آشنا می‌شویم.

لینک همه درس‌ها

برای آگاهی بیشتر

نامگذاری کتیبه‌ها

کتیبه‌ای که سه خط اولش را دیدید، اصطلاحا DNa نامیده می‌شود. در نام‌گذاری کتیبه‌ها حرف اول نام اختصاری شاه است (در اینجا D برای داریوش) حرف دوم محل قرار گرفتن یا کشف کتیبه (در اینجا N برای نقش رستم) و بعد اگر در یک محل چند کتیبه از یک شاه وجود داشته باشد کتیبه‌ها با حروف کوچک الفبا شماره‌گذاری می‌شوند.

در نقش رستم دو کتیبه از داریوش بزرگ نقر شده است که در متون زبان‌شناسی آن‌ها را DNa و DNb می‌نامیم.

متن کامل کتیبه

سایت لیویوس مرجع خوبی برای دسترسی به کتیبه‌های فارسی باستان و ترجمه آن‌ها است. این سایت را در قسمت منابع این خودآموز معرفی کرده‌ام.

خواندن خط میخی سایت لیویوس

متن کامل کتیبه DNa در سایت لیویوس

خط میخی: آموزش زبان و خط فارسی باستان

هدف این خودآموز ۱۲ قسمتی خط میخی هخامنشی آن است که خواننده بتواند حروف یک کتیبه خط میخی را تشخیص دهد و با دستور زبان فارسی باستان و معنای واژه‌های آن  آشنایی اولیه پیدا کند.

فهرست همه درس‌ها

اگر به ایران باستان و بخصوص به دوران درخشان شاهنشاهی هخامنشیان علاقه دارید، این خودآموز می‌تواند گام اول در آشنایی بیشتر با کتیبه‌های باز مانده از شاهان آن دوران باشد.

کسی که این ۱۲ درس را با دقت فرا بگیرد، با کمی تمرین می‌تواند در بازدید از تخت جمشید، روبروی این کتیبه‌ی داریوش بایستد و به راحتی واژه‌هایی مانند اهورامزدا، شاه، داریوش، پارس و … را از میان علامت‌هایی که برای همه بازدیدکنندگان عجیب و رمزآلود به نظر می‌رسد، تشخیص دهد.

واژه اهورامزدا به خط میخی در یک کتیبه فارسی باستان هخامنشی در تخت جمشید

این درس‌ها با فونت پارسوماش تهیه شده‌اند. راهنمای دریافت و نصب این فونت در درس‌های یک و دو آمده است. توجه کنید که نصب فونت و استفاده از آن روی کامپیوتر شدنی‌تر است و روی موبایل و تبلت کمی دردسر خواهید داشت.

خیلی از مخاطبین این درس‌ها به دنبال این هستند که اسم خودشان یا عبارات ساده‌ای مانند دوستت دارم و … را به خط فارسی باستان بنویسند. حتی هر از گاهی ایمیلی دریافت می‌کنم که فرستنده قصد دارد یک عبارت را به این خط خالکوبی (تتو) کند و می‌خواهد مطمئن شود که املایش درست است.

برای کمک به این گروه از دوستان فایل PDF زیر که جدول حروف فارسی باستان است را آماده کرده‌ام. با فونت پارسوماش، این فایل پی.دی.اف و مرور درس‌های اولیه به راحتی می‌توانید اسم خودتان را به خط میخی بنویسید.

دریافت کنید:

لینک: پی‌دی‌اف الفبای خط میخی فارسی باستان (Old Persian alphabet PDF)
لینک: فونت پارسوماش (Parsoomash Old Persian Font)

لینک: پرسش‌های رایج خط میخی

لینک همه درس‌ها:

منابع خط میخی

آگاهی عمومی درباره خطوط میخی و تاریخ خط

کتاب «تاریخ خط میخی»

این کتاب به قلم کریستوفر واکر یکی از بهترین کتاب‌هایی است که در این زمینه به فارسی ترجمه شده است و ترجمه نادر میرسعیدی هم بسیار روان و خوش‌خوان است. خوشبختانه مدتی است که فیدیبو هم نسخه الکترونیک کتاب را به قیمت ۳۰۰۰ تومان ارائه می‌کند: کتاب تاریخ خط میخی در فیدیبو

من قبلا در وبلاگم در معرفی این کتاب چند خطی نوشته‌ام: کتاب: تاریخ خط میخی

خودآموزهای آنلاین

مدرسه میراث – دکتر علی امینی

مدرسه میراث خود را اینگونه معرفی می‌کند: مدرسه‌ای سیار برای آموزش میراث فرهنگی به کودکان و بزرگسالان است که فعالیت خود را به عنوان کارگروه آموزش مؤسسه بین‌المللی جام میراث جهان از سال ۱۳۸۸ آغاز کرده است.

ویدئوهای کارگاه فارسی باستان دکتر علی امینی در مدرسه میراث در سایت چهارراه منتشر شده است:

جلسه اول
جلسه دوم
جلسه سوم
جلسه چهارم

تاریخ پارسی – بردیا

سایت تاریخ پارسی یک خودآموز خط و زبان فارسی باستان در دست تهیه دارد که قرار است ده قسمت باشد و تا بحال ۵ قسمت آن منتشر شده است. آنچه تا بحال منتشر شده است، رسم الخط و شیوه‌ی نگارش حروف و اعداد را آموزش می‌دهد.

درس اول خودآموز خط میخی در سایت تاریخ پارسی

کتیبه‌های هخامنشی در اینترنت

سایت تاریخی لیویوس (https://www.livius.org)

متن کامل کتیبه‌های هخامنشی را به همراه ترجمه، عکس و توضیحاتی درباره تاریخچه و اهمیت کتیبه را می‌توانید در این سایت پیدا کنید.

سنگ‌نوشته‌های شاهان هخامنشی در سایت لیویوس

سایت اوستا (http://avesta.org)

سایت اوستا یکی از قدیمی‌ترین و کامل‌ترین منابع آنلاین برای کسانی است که به زبان‌ها و فرهنگ ایران باستان علاقه دارند ولی متاسفانه ظاهرا سال‌ها است که به حال خودش رها شده است و امکانات جدیدی به آن اضافه نشده. طراحی قدیمی سایت هم توی ذوق می‌زند.

به هر حال مجموعه کامل کتیبه‌های هخامنشی شامل آوانویسی کتیبه‌ها و ترجمه انگلیسی را می‌توانید در این آدرس پیدا کنید:

کتیبه‌های هخامنشی در سایت اوستا

منابع آکادمیک

مرکز مطالعات ایرانی دانشگاه هاروارد

این مرکز چند منبع ارزشمند مربوط به زبان‌های اوستایی و فارسی باستان را روی سایت خود گذاشته است. از جمله PDF کامل درسنامه فارسی باستان شروو.

اگر شروو را نمی‌شناسید نگاهی به صفحه‌اش در ویکیپدیای فارسی بیندازید: پرودس اکتور شروو

مرکز تحقیقات زبانشناسی دانشگاه تگزاس آستین

بر روی سایت این مرکز مجموعه‌ای با عنوان «ایرانی باستان» ارائه می‌شود که شامل ده درس درباره زبان‌های اوستایی و فارسی باستان است. درس‌های هفتم تا دهم به فارسی باستان اختصاص دارند که ضمن بررسی گزیده‌هایی از کتیبه‌های فارسی باستان و ترجمه آنها، درباره گرامر این زبان هم بحث می‌کنند.

ایرانی باستان در مرکز تحقیقات زبان‌شناسی دانشگاه تگزاس آستین
۷- فارسی باستان: گزیده‌ای از کتیبه داریوش DB IV
۸- فارسی باستان: گزیده‌ای از کتیبه داریوش DB I
۹- فارسی باستان: گزیده‌ای از کتیبه داریوش DNa
۱۰- فارسی باستان: گزیده‌ای از کتیبه XPh

همین سایت یک واژه‌نامه بسامدی فارسی باستان هم دارد که اگر با گرامر این زبان آشنا باشید به کارتان می‌آید.

واژه نامه فارسی باستان دانشگاه تگزاس